ठेकीको दही डेरीमा, प्लास्टिकको ड्यु घर–घरमा

 ‘दूध–दही बेचेर ड्यु किन्छन्, जुन घरमा जाँदा पनि ड्युले स्वागत गर्छन्’

सृजना खड्का |

असार ८, २०७९ १७:५ बजे

408Shares

काठमाडाैँ- ‘डरको अगाडि जित छ’ माउन्टेन ड्युको यो स्लोगन अहिले पनि धेरैको मुखमा झुण्डिन्छ । स्लोगन मात्रै नभएर यसको स्वादसमेत हाम्रो जिब्रोमा नराम्रोसँग गडिसकेको छ । ड्युको विज्ञापन हेर्दा लाग्छ– ड्यु खाएपछि बुर्ज खलिफाबाट हामफाल्नेदेखि हिमपहिरोसँग पौंठेजोरीसम्मको हिम्मत आउँछ । तर, के यो वास्तविकता हो त ? 
रामेछाप, गोकुलगंगा गाउँपालिका–५ की रोमिया खड्का आजभोलि जसको घरमा जाँदा पनि ड्युले स्वागत गरेको पाउँछिन् । ‘पहिला–पहिला गाउँ जाँदा आफन्तहरूले दही÷मोही खुवाएर स्वागत गर्थे,’ उनले सुनाइन्, ‘अहिले जसको घरमा जाँदा पनि पानीभन्दा पहिला ड्यु ल्याएर तेर्स्याउँछन् । घरको दूध, दही, मोही डेरीमा लगेर बेचेर ड्यु किनेर ल्याउँछन् ।’

रोमियाका अनुसार मानिसहरू पहिले धारो वा पँधेरोबाट गाग्रोमा पानी बोकेर ल्याउँथे । अहिले पानी बोक्ने डोकोमा गाग्री होइन,ड्युका बोतल हुन्छन् । ‘उहिले तामाको गाग्री बोक्थे, सिलाबरको गाग्री आएपछि तामाको गाग्री लोप भयो,’ उनले भनिन्, ‘अहिले त्यसलाई ड्युको बोतलले विस्थापित गर्‍यो । सिलाभरको भाँडा त हाम्रो स्वास्थ्यका लागि राम्रो होइन भन्छन् । एकपटक मात्रै प्रयोग गरेर फ्याँक्न बनाइएको बोतलले झन् कति असर गर्ला ? म त मान्छेहरूलाई सम्झाउँदा–सम्झाउँदा थाकिसकेँ ।’ 

---

केही दिनअघि रोमियाको खेतमा रोपाइँ थियो । परिवारसँग सल्लाह गरेर यसपटक ड्युको सट्टा दही लैजाने निर्णय उनीहरूले गरे । ‘खेतालाहरूको स्वास्थ्यको ख्याल राख्दै ड्युको साटो दही लिएर गयौँ,’ उनले भनिन्, ‘यत्रो रोपाइँमा एउटा ड्यु पनि खुवाउन नसकेको भन्दै उनीहरू आफैँले मगाएर खाए । अहिले त खेतमा गएका मान्छेलाई ड्यु ख्वाएन भने कुरा काटेर बसिसाध्य हुँदैन ।’

तस्बिरः राजु स्याङ्तान

डाइटिसियन अनुश्री आचार्य आजभोलि प्याकेटका खानेकुरा र कोल्ड ड्रिंक्सलाई मानिसहरूले प्रतिष्ठासँग जोड्ने गरेको बताउँछिन् । ‘गाउँघरमा बरु भनेको बेलामा दाल, चामल, दूध, दही किन्न नपाइन सक्छ तर, प्याकेटका खानेकुरा र कोल्ड ड्रिंक्स जताततै पाइन्छ,’ उनी भन्छिन् ।

त्यस्तै, ड्युलाई दही मोहीसँग तुलना नै गर्न नमिल्ने उनी बताउँछिन् । ‘कोल्ड ड्रिंक्समा अत्यधिक रिफाइन्ड सुगर हालेको हुन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘दूध दहीमा हुने न्युट्रिसान भ्यालू सुगरी डिं«कमा पाइँदै पाइँदैन । यो कुरा हामीले मानिसहरूलाई बुझाउन सकिरहेका छैनौँ ।’ 

गाउँघरमा गर्मी मौसममा दही÷मोही नहुनेले सर्बत बनाएर दिने चलन भएको बताउँदै उनी भन्छिन्, ‘पहिला कागती पानीको सर्बत, लस्सी बनाएर दिने चलन थियो । ‘अहिले हरेकको घरमा ड्यु हुन्छ । सबैले ड्युको चलन झिकेपछि अरुले पनि त्यसलाई फलो गर्दै गएको देखिन्छ ।’

दही-मोहीका फाइदा, ड्युका बेफाइदा  

दूधबाट दही बन्दा विशेष प्रकारको कीटाणु पैदा हुन्छ । पोषणविद्हरूका अनुसार यसले हाम्रो स्वास्थ्यमा सकारात्मक काम गर्छ । बालबालिका, गर्भवती महिला र वृद्धवृद्धाको हाडका लागि नभइ नहुने क्याल्सियम दहीमा पाइन्छ । दही पखाला रोक्नका साथै कब्जियत खुलाउन पनि उपयोगी हुन्छ । दही मथेर बनाइएको मोही पिएमा शरीर निरोगी र तन्दुरुस्त हुने पोषणविद्हरू बताउँछन् । उनीहरूको अनुसार मोहीको नियमित सेवनले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता पनि बढ्छ । यसमा पोटासियम, क्याल्सियम, प्रोटिन जस्ता तत्व पनि समावेश हुन्छ । मोहीले खासगरी पाचन यन्त्रलाई राम्रो बनाउँछ । खानेकुरा पचाउनमा यसले सहयोग गर्छ । मोहीले शरीरलाई शीतलता प्रदान गर्छ र शरीरमा पानीको अभाव हुन दिँदैन । 

 

‘यत्रो रोपाइँमा एउटा ड्यु पनि खुवाउन नसकेको भन्दै उनीहरूले आफैँले मगाएर खाए । अहिले त खेतमा गएका मान्छेलाई ड्यु ख्वाएन भनेर कुरा काटेर बसिसाध्य हुँदैन ।’

तर, ड्यु जस्तो सुगरी ड्रिंक्सले तौल बढाउँछ । दाँतमा समस्या देखिन्छ । नियमित रुपमा ड्यु पिउनाले मधुमेहको जोखिम उच्च हुन्छ । यसमा बढी मात्रामा चिनीको प्रयोग हुने भएकाले स्वास्थ्यमा एकदमै नराम्रो असर पुर्‍याउने पोषणविद्हरूको भनाइ छ । यस्ता ड्रिंक्समा चिनी बढी हुन्छ । धेरै प्रयोग गर्नेको स्वास्थ्यमा असर गर्छ । यस्ता ड्रिंक्समा ‘ब्रोमिनेटेड भेजिटेबल ओयल’ हुन्छ जसले स्वास्थ्यलाई राम्रो गर्दैन। त्यस्तै, यस्ता चिनीयुक्त पेयपदार्थमा हुने हानिकारक केमिकलले स्मरण शक्तिमा ह्रास ल्याउनेदेखि प्रजनन क्षमतामा समेत असर गर्ने उनीहरू बताउँछन् । 

जनस्वास्थ्य विशेषज्ञ डा. अरुणा उप्रेती नेपालमा पछिल्लो समय चिनीरोग बढ्नुको प्रमुख कारण यस्तै चिनीयुक्त पेय पदार्थलाई मान्छिन् । ‘कतिपय प्रयोगकर्ताहरूलाई यसले शरीरलाई असर गर्छ भन्ने नै थाहा छैन,’ उनी भन्छिन्, ‘अहिले धेरैमा कलेजोको समस्या देखिएको छ । प्राय कलेजोको समस्या रक्सी खानेहरूलाई देखिन्छ । तर, अहिले धेरै बालबालिकाको कलेजोमा बोसो जमेको देखिन्छ । यो सबैको कारण यस्तै चिनीयुक्त ड्रिंक्स नै हो ।’

सरकारले दीर्घरोगीहरूलाई उपचारका लागि खर्च गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनतर्फ ध्यान दिनुपर्ने उनी बताउँछिन् । ‘ड्युमा पैसा हाल्नु भनेको आफ्नो स्वास्थ्यलाई बिगारेर उपचारको लागि थप पैसा खर्च गर्न तम्तयार पार्नु हो,’ उनी भन्छिन् । 

डाइटिसियान आचार्य स्थानीय सरकारले यस्तो विषयमा जनचेतना फैलाउनुपर्ने बताउँछिन् । ‘वडाले नै स्थानीय स्तरमै पाइने दूध, दही, मोहीलाई प्राथमिकतामा राख्ने कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘ड्यु-कोक जस्ता पेय पदार्थले स्वास्थ्यमा कस्तो असर गर्छ भन्ने जानकारी दिनुपर्छ । तर, हाम्रोमा किराना पसलमा त्यस्ता ड्रिंक्स जताततै पाइन्छन् । दूध÷दही खोज्दै हिँड्नुपर्ने अवस्था छ ।’

दैनिक यस्ता प्रकारका पेय पदार्थ पिउँदा ५ देखि १० वर्षभित्र मधुमेह देखिने खतरा बढी हुने उनी बताउँछिन् । ‘बालबालिकालाई त झन् यस्ता पेय पदार्थले झनै धेरै असर गर्छ उनी भन्छिन्, ‘हेर्दा समान्य लागे यो विषयमा बेलैमा ध्यान पुर्‍याइएन भने भोलिको दिनमा हामीले ठूलै मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन्छ ।’

बाँकी पढ्नुहोस्

बलात्कारका घटनाले अभिभावकमा मनोवैज्ञानिक असर, साँघुरिँदै छोरीहरूको संसार

सृजना खड्का |

असार ३, २०७९ ७:३० बजे

557Shares

छोरीहरू स्कुलबाट फर्किनेबित्तिकै तपाईंहरू के सोध्नुहुन्छ ?
टिफिन खायौ ? के–के पढ्यौ ? वा आजको दिन कस्तो भयो ?
यस्तै–यस्तै सोध्नुहुन्छ होला हैन ?
तर, ललितपुर, एकान्तकुना बस्ने संगीता श्रेष्ठले आफ्ना दुई छोरीलाई सोध्ने प्रश्न अलि फरक छ । स्कुलबाट फर्किनेबित्तिकै हरेक दिन उनी छोरीहरूलाई सोध्छिन्– छोरी आज कसैले ब्याड टच त गरेन नि ? 

पछिल्लो समय बलात्कारका घटना दिनहुँजसो बाहिरिन थालेपछि संगीता राम्रोसँग निदाउन सकेकी छैनन् । ससाना छोरीहरूलाई कसैले केही गर्ने पो हो कि भन्‍ने डरले उनलाई सताइरहन्छ । असुरक्षित महसुस भइरहन्छ । उनले भनिन्, ‘छोरीहरूलाई गुड टच र ब्याडटचबारे सिकाएकी छु । स्कुलबाट फर्किएपछि हरेक दिन कसैले ब्याड टच त गरेन नि भनेर सोध्छु । उनीहरू स्कुलबाट नफर्केसम्म तनाव भइरहन्छ ।’

---

यो आफ्नो मात्र नभएर आफूजस्ता थुुप्रै आमाको चिन्ता भएको संगीताले बताइन् । उनले भनिन, ‘राति छोरीहरू निदाइरहँदा म निदाउन सक्दिनँ । कसैले छोरीमाथि नराम्रो तरिकाले व्यवहार गर्यो कि भन्‍ने चिन्ताले सताइरहन्छ ।’ 

उनी छोरीहरूमाथि हिंसा भएका खबर पढ्दा झस्किन्छिन । उनलाई त्यतिबेला पीडित छोरीसँगै आमाको याद आउँछ । भन्छिन्, ‘आफूले जन्माएकी छोरीको मृत अनि रगताम्मे नग्न शरीर देख्दा आमालाई कस्तो हुन्छ होला ? त्यो कल्पना मात्रले शरीरमा काँडा उम्रिन्छन् ।’ 

०००
नयाँ बानेश्वर, थापागाउँ बस्ने ध्रुव लम्सालका पनि दुई छोरी छन् । कान्छी सात कक्षामा पढ्छिन् । जेठी यसै वर्ष एसईई दिएर बसेकी छिन् । एसईईपछि धेरैजसो साथीहरू ब्रिज कोर्स पढ्न जान्छन् । तर, उनी घरमै बसेर ब्रिज कोर्ससम्बन्धी किताब पढिरहेकी छिन् । ‘पछिल्लो समय बलात्कारका घटनाहरू सार्वजनिक हुन थालेपछि मलाई इन्स्टिच्युटहरूको भरै लागेन’ भन्दै ध्रुवले भने, ‘अबको एक महिनापछि छोरीलाई प्लस टु पढ्न पठाउनु पर्छ । यतिबेला मलाई कहाँ कस्तो पढाइ हुन्छ, कुन कलेजले कति पैसा लिन्छन् भन्दा पनि कुन कलेजमा कस्ता नियतका शिक्षक होलान् भन्‍ने चिन्ताले बढी सताएको छ ।’ छोरीले कलेजमा कस्ता साथी भेट्लिन् भन्‍ने चिन्ता पनि उनलाई उत्तिकै छ । 

तस्बिर : ‘आजाद मोर्चा’ फेसबुक पेजबाट

हिजोआज छोरी साथी वा आफन्तकहाँ निस्किँदा पनि ध्रुवलाई चिन्ता लाग्छ । उनले भने, ‘पहिला त्यस्तो चिन्ता लाग्दैनथ्यो, अहिले त कतै जाँदा ढिला भयो वा फोन उठेन भने चिन्ता लाग्छ । सानी छोरीलाई त झन् यौनको विषयमा केही जानकारी छैन । हिंसामा पर्दा कसरी प्रतिकार गर्ने पनि थाहा छैन । उसको झनै बढी चिन्ता लाग्छ ।’ 

०००
काठमाडौँ, नयाँ नैकापकी कविता अधिकारीलाई हिजोआज छोरीलाई स्कुल, कलेज, साथीभाइ, आफन्त कतै पठाउन मन लाग्दैन । दिनहुँजसो सञ्चारमाध्यमबाट बाहिरिने बलात्कारका घटनाले उनी पनि त्रस्त छिन् । ‘यतिबेला छोरी हुने आमाबुवालाई डरैडर–पिरैपिर छ,’ उनले सुनाइन्, ‘कतै जाँदा भनेको समयमा छोरी घरमा आइन भने मनमा नेगेटिभ कुराहरू खेल्न थाल्छ । नजिकैका आफन्तकोमा पठाउन पनि डर लाग्छ ।’

कविताकी छोरी प्लस टु पढ्ने तयारीमा छिन् । तर, उनलाई घरभन्दा टाढाको कलेजमा छोरी पठाउन मन छैन । ‘छोरीले घरभन्दा टाढाको कलेज रोजेकी छे,’ उनले भनिन्, ‘उसको बुवा मर्निङ वाक पठाउन डराउनुहुन्छ । किन पठाएको भनेर मलाई गाली गर्नुहुन्छ । जतिबेलै छोरीलाई केही भयो भने भन्‍नुहुन्छ ।’ आफू अफिस जानुभन्दा पहिला छोरी मर्निङ वाकबाट फर्किइनन् भने कविता दिनभरि ढुक्कले अफिस गएर काम गर्न सक्दिनन् । ‘घर आइपुगेपछि फोन गर है भनेर अफिस हिँड्ने गरेको छु,’ उनले सुनाइन्, ‘भन्‍न त म अब सानो छैन मेरो चिन्ता गर्नुपर्दैन भन्छे आफ्नो मन मान्दै मान्दैन । यो समय नै यस्तो हो कि मलाई मात्रै यस्तो सोच आएको हो थाहा छैन ।’

०००
काठमाडौँ, सामाखुसी बस्ने टुना भट्ट बलात्कारका घटना दिनहुँ बाहिरिन थालेपछि छोरीलाई ‘सेल्फ डिफेन्स’को तालिम दिन लागेकी छिन् । ‘बलात्कारका घटना बाहिर आइरहँदा आमाहरूमा चिन्ता बढ्नु स्वाभाविक हो,’ उनले भनिन्, ‘म पनि पहिलाभन्दा अलि बढी नै कन्सस भएको छु । छोरीलाई आफ्नो रक्षा आफैँ गर्न सक्ने बनाउने कोसिस गरिरहेको छु ।’ 

छोरीहरूलाई यौन दुर्व्यवहारबारे उनीहरूले बुझ्न सक्ने उमेरमा बुझाइहाल्नुपर्ने उनले बताइन् । ‘दुर्व्यवहार भन्‍ने थाहा नपाएर हामीले पनि दुर्व्यवहार भोग्यौँ होला,’ उनले भनिन्, ‘अहिले यौन दुर्व्यवहारका घटना खुलेर बाहिर आउनु भनेको दुर्व्यवहारलाई लिएर छोरीहरू सचेत हुनु हो । के सही, के गलत भनेर छुट्याउन सक्नु हो ।’ 

दुर्व्यवहारलाई कसरी ‘ह्यान्डल’ वा ‘डिफेन्स’ गर्ने भन्‍ने कुरा अभिभावकले बालकालिकालाई सिकाउनुपर्ने उनले बताइन् । ‘समाजले छोरालाई बलवान् र बुद्धिवान् सम्झन्छ भने छोरीलाई कमजोर र निर्भर बनाउन खोज्छ,’ उनले भनिन्, ‘यसमा छोरीहरूलाई बलियो बनाउन हामी अभिभावकको पनि भूमिका हुन्छ । हिजोआज सेल्फ डिफेन्सका तालिमहरू हुन्छन् । छोरीहरूलाई कमजोर होइन आफ्नो रक्षा आफैँ गर्न सक्ने बनाउनुपर्छ ।’

०००
खोटाङ्ग सालम्बुकी राधा बस्नेत अहिलेभन्दा पहिलेको समय सुरक्षित ठान्छिन । हाल ललितपुरको बागडोल निवासी ७९ बर्षीय उनले भनिन्, मेरा चार छोरीहरू मध्ये तीन जनाले डेढ घण्टाको बाटो हिँडेर स्कुल पढे । स्कुलबाट नफर्किउन्जेल जनावरले केही ग¥यो कि भन्‍ने डर लाग्थ्यो । अहिले त नातिनीहरू ढिलो आउँदा मान्छेले केही गरे कि जस्तो लाग्छ । हेर्दाहेर्दै मान्छेसँग मान्छे डराउनु पर्ने समय आयो । हाम्रो पालामा यस्तो थिएन ।’

सामाजिक‘थ्रेट’ले जन्माएको ‘अटोमेटिक थट’
मनोविद् डा. विजय ज्ञवाली यौन दुर्व्यवहारका घटना बाहिरिएपछि छोरीलाई लिएर अभिभावक चिन्तित हुनुलाई ‘अटोमेटिक थट’का रूपमा परिभाषित गर्छन् । ‘अभिभावकको त्यो विचारलाई नकारात्मक, साँघुरो मानसिकता भन्‍न मिल्दैन,’ उनी भन्छन्, ‘शिक्षित आमाबुवाकै केसमा पनि समाजमा यस्ता घटना बढ्न थालेपछि अटोमेटिक रूपमा यस्ता विचार उत्पन्‍न हुन्छन् ।’

मनोविद् डा. विजय ज्ञवाली ।
अविभावकमा उब्जिएको त्रासलाई सामाजिक थ्रेटले जन्मिएको अटोमेटिक थटको रूपमा व्याख्या गर्दै उनले भनें, ‘घटनाहरू बढ्न थालेपछि अभिभावक यो लगाऊ, त्यो नलगाऊ, यहाँ जाऊ, त्यहाँ नजाऊ, होस्टल नबस, टाढाको क्याम्पसमा नपढ, कसैको बाइक नचढ भन्‍न थाल्छन्’ । 
 
अभिभावकमा देखिएको यो मानसिक त्रासको जड दण्डहीनतासँग जोडिएको उनी बताउँछन् । ‘यौन दुर्व्यवहारका घटनामा न्याय पाउँदा, शून्य सहनशीलता लागू हुँदा अभिभावक केही हदसम्म भए पनि राहत महसुस गर्छन् भन्दै उनले भनें ‘दोषीले सजाय पाउने वातावरण मात्रै निर्माण भयो भने पनि अभिभावकले निकै सुरक्षित महसुस गर्छन् ।’

डा.ज्ञावालीका अनुसार छोरीहरूलाई असुरक्षित भए भन्दै घरभित्र सीमित गर्न खोज्नु उडिरहेको चरालाई पिँजडामा हाल्नुजस्तै हो । यस्तो व्यवहारले उनीहरूमा भएको क्षमता प्रष्फुटन हुन पाउँदैन । उनीहरूको आत्मविश्वास घट्छ । यसले अन्तिममा छोरीहरूलाई नै असर गर्छ ।छोरीलाई संरक्षण गर्नुभन्दा पहिला छोरालाई असल व्यवहार गर्न सिकाउनु पर्छ । अभिभावकको व्यवहार छोरीलक्षित मात्र हुनुहुँदैन छोरालाई पनि सिकाउनुपर्छ । यौन हिंसाबारे दुवैलाई जानकारी दिनुपर्छ । छोरीलाई असुरक्षाको डर देखाउने अभिभावकले छोरालाई दण्डसजायको डर पनि देखाउनुपर्छ । 

अन्तरङ्ग साइकोसोसल रिसर्च एन्ड ट्रेनिङ इन्स्टिच्युटकी कार्यक्रम निर्देशक मनोविद् सुषमा रेग्मी यो विषयलाई ‘प्यारेन्टिङ’सँग जोडेर हेर्नुपर्ने बताउँछिन् । ‘बच्चा जन्माएर मात्र हुँदैन, अभिभावकत्व निर्वाह गर्नु पनि ठूलो जिम्मेवारी हो,’ उनी भन्छिन्, ‘कस्तो वातावरणमा हुर्काउने, कस्तो शिक्षा दिने, कसरी सुरक्षित हुन सिकाउने भन्‍ने कुरा प्यारेन्टिङसँग जोडिएको हुन्छ ।’

 

हिंसाका घटनामा कसरी प्रतिवाद गर्ने भन्‍ने कुरामा कतिपय अभिभावक नै अनभिज्ञ भएको मनोविद रेग्मीले बताइन । ‘हिंसामा पर्दा के गर्ने भन्‍ने अभिभावकलाई थाहा नहुँदा बालबालिकालाई उनीहरूले सिकाउन सक्दैनन् भन्दै उनले भनिन ‘अभिभावकले आफ्ना बच्चालाई नचिनेको मान्छेसँग कसरी बोल्ने, कति बोल्ने, सेल्फ डिफेन्स कसरी गर्ने जस्ता कुराहरू सिकाउनुपर्छ । दुर्व्यवहार घरबाहिर मात्रै हुन्छ भनेर सिकाउनु पनि गलत हो । दुर्व्यवहार आफ्नै घरभित्र पनि हुन सक्छ भनेर सचेत गराउनुपर्छ ।’

मनोविद् सुषमा रेग्मी ।
बाहिरी वातावरणको नियन्त्रण आफ्नो बसमा नहुँदा अभिभावकले बालबालिकालाई नियन्त्रण गर्न थाल्ने उनी बताउँछिन् । यस्तो अवस्थामा बालबालिकालाई खुम्च्याउनुको सट्टा सुरक्षित र असुरक्षित वातावरणबारे जानकारी दिनुपर्ने उनको धारणा छ । 

डरलाग्दो तथ्याङ्क
आर्थिक वर्ष २०७७÷७८ मा १८ वर्षमुनिका १६ सय ६५ जना बालिका बलात्कृत भएको प्रहरी प्रधान कार्यालय नक्सालको तथ्यांकमा छ । जसमध्ये १० वर्षमुनिका ३ सय ५ जना बालिका छन् भने ११ देखि १६ वर्षसम्मका १ हजार १६ जना बालिका भएको तथ्यांकमा उल्लेख गरिएको छ । त्यस्तै, १७ देखि १८ वर्षका ३ सय ४४ बालिका बलात्कृत भएको तथ्यांकले देखाउँछ । 

यस आर्थिक वर्षको १० महिनामा १८ वर्षमुनिका १२ सय ४८ बालिका बलात्कृत भएको प्रहरीको तथ्यांकमा उल्लेख गरिएको छ । जसमध्ये १० वर्षमुनिका २ सय २१ बालिका रहेका छन् भने ११ देखि १६ वर्षसम्मका ७ जना ६२ जना बालिका बलात्कृत भएको देखिन्छ । त्यस्तै, १७ देखि १८ वर्षका २ सय ६५ बालिका बलात्कृत भएको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।

सुरक्षाको नाममा खुम्चिने डर 
क्लिनिकल मनोविद् डा. ज्ञवाली अभिभावकमा देखिएको बेचैनीले समाजको सुरक्षा र कानुनी प्रणालीप्रति उनीहरूको विश्वास उडेको संकेत गर्ने बताउँछन् । यो विषयलाई तीन तरिकाले केलाउन सकिने बताउँदै उनले भनें, पहिलो, बलात्कारका घटनामा समाजले कसरी प्रतिक्रिया जनाउँछ ? दोस्रो, परिवारमा कत्तिको ‘जेन्डर कम्युनिकेसन’ हुन्छ र तेस्रो, बलात्कारका पीडकलाई कस्तो दण्ड–सजाय भइरहेको छ ?

यौन हिंसाका घटनामा समाजले जनाउने प्रतिक्रियाले अभिभावकको मनोविज्ञानमा असर पार्ने उनी बताउँछन् । । ‘अहिले जति व्यक्ति ‘मिटू’को केसमा मुछिएका छन् उनीहरूलाई समाजले कस्तो प्रतिक्रिया जनाउँछ त्यसले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ,’ उनी भन्छन्, ‘तर, नेपालमा नाबालिकलाई बलात्कार गरेको घटनामा पनि विचार बाँडिएको छ । आरोपीको पक्षमा पनि मानिसहरू उभिएका छन् । यो अभिभावकलाई ‘थ्रेट’ हो । यसले आफ्ना बच्चा दुर्व्यवहारमा परे पनि अभिभावक लुकाउन, दबाउन थाल्छन् ।’

मनोविद् रेग्मी बालबालिकालाई स्वतन्त्रता पनि दिनुपर्ने र सुरक्षित हुन पनि सिकाउनुपर्ने बताउँछिन् । ‘बालबालिका कसैलाई नियन्त्रणमा बस्न मन पर्दैन,’ उनी भन्छिन्, ‘नियन्त्रणमा राख्दा उनीहरूको चौतर्फी विकास हुन पाउँदैन । किशोरावस्था भनेको खोजिनिती गर्ने, संसार चिन्‍ने उमेर हो । नियन्त्रणमा हुनेबित्तिकै धेरै कुरा जान्‍न, बुझ्नबाट वञ्चित हुन्छन् ।’ 

बाहिरी दुनियाँमा आफ्नो क्षमता उजागर गर्न नपाउँदा बालबालिकामा मानसिक समस्या देखिन सक्ने उनी बताउँछिन् । ‘खान मन नलाग्ने, निद्रा नलाग्ने, रिसाउने हुन थाल्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘कतिपयलाई डिप्रेसन र एन्जाइटी नै हुनसक्छ । तनावका कारण बर्बराउने, बेहोस हुने, टाउको÷पेट दुख्ने, बान्ता र एलर्जी हुने जस्ता लक्षणहरू पनि देखिन्छन् ।’

अहिलेको समय अभिभावकका लागि कठिन समय भएकाले चलाखीपूर्ण तरिकाले उनीहरूलाई ‘ह्यान्डल’ गर्न मनोविद् रेग्मीको सल्लाह छ । छोराछोरी कहाँ, कोसँग, के गरिरहेका छन्, कसको संगतमा छन् थाहा पाउनुपर्छ, भन्दै उनले भनिन, ‘मुख्य कुरा उनीहरूलाई सुन्‍नुपर्छ, विश्वास गर्नुपर्छ । संरक्षण वा नियन्त्रण नै समस्याको समाधान होइन ।’

बाँकी पढ्नुहोस्

लीला परिवारको प्रश्न : जीवनको मूल्य एक हजार तोकेर न्यायालयले दिन खोजेको सन्देश के हो ?

सृजना खड्का |

चैत २१, २०७८ ६:५० बजे

175Shares

‘पैसा उठाएर गोरखामा देवकोटाहरूको अन्तिम संस्कार गर्ने पाटी बनाउनुपर्‍यो,’ भन्दै आफन्तले यादव देवकोटालाई प्रस्ताव गरे । यो कुरा उनले भाउजू लीला देवकोटालाई सुनाए । ‘कति हाल्नुपर्ने हो, हामी पनि हाल्छौँ’ भन्दै लीलाले त्यसमा स्वीकृति जनाइन् । सबैले पाँच–पाँच हजार रुपैयाँ हाल्ने कुरा भएको थियो । लीलाले पनि हालिन् । पैसा संकलन भइरहेको थियो । तर, गोरखा पठाउने व्यवस्था मिलिसकेको थिएन । लीलाले दिएको पैसा यादवको खल्तीमै थियो । 

त्यसको केही दिनपछि यादव पोखरामा हुन लागेको ‘लिटरेचर फेस्टिवल’तिर लागे । २०७६ मंसिर २८ गतेको दिन थियो । त्यस दिन साँझ एउटा सेसनमा उनले सहजकर्ताको भूमिका निभाउँदै थिए । तर, बिहान साढे ११ बजेतिर उनलाई दाइ रामकुमार देवकोटाको फोन आयो । रामकुमारको आवाज अन्य दिनको जस्तो सामान्य थिएन । उनी हतासमा थिए । ‘कता हो ? यहाँ भाउजूलाई गाडीले हानेछ, बाँसबारीको न्यूरो अस्पताल तुरुन्तै आउनुपर्‍यो,’ उताबाट आत्तिएको आवाज आयो ।

यादव तनावमा परे । आफू टाढा भएकाले एक चरण सबै आफन्तलाई फोन गरेर अस्पताल जान आग्रह गरे । सामान्य दुर्घटना होला भन्‍ने उनले सोचेका थिए । तर, मनमा भने अनेक कुरा खेलिरहेको थियो । त्यसको डेढ घण्टापछि रामकुमारको फोन फेरि आयो । यसपटक आएको फोनले पनि केही न केही सन्देश पक्कै बोकेर आएको थियो । तर, यादवलाई के थाहा त्यो खबर भाउजू लीलाको मृत्युको हुनेछ भनेर । 

यादव काठमाडौँ फर्किने फ्लाइटको टिकट हेर्न थाले । पोस्टमार्टमको काम भोलिपल्ट हुने भएकाले परिवारका सदस्यले उनलाई आफ्नो काम सकेर भोलिपल्ट फर्किने सल्लाह दिए । ‘त्यहाँ बसेपछि जसोतसो कार्यक्रम चलाउनुपर्ने भयो,’ उनले भने, ‘त्यस दिन मैले कार्यक्रम त चलाएँ तर, कसरी चलाएँ म आफैँलाई थाहा छैन ।’

यादव भोलिपल्ट बिहानै काठमाडौँ फर्किंदा छोराछोरीको रुवाबासी थियो । ‘बिहान सारसौदो पूजा गर्न मन्दिर हिँडेकी आमालाई गाडीले किचेर मार्दा कुन छोराछोरीको मन सम्हालिन्थ्यो र,’ उनले भने । पोस्टमार्टमका लागि शवलाई टिचिङ अस्पताल लगिएको थियो । उनीहरूले अस्पताललाई शव देखाइदिन आग्रह गरे । पोस्टमार्टम कक्षमा राखिएको शवको अनुहारमा रगतका छिटा थिए । सडकमा घिस्रिएकाले होला कतै–कतै कोतारिएका दाग पनि थिए । तिघ्र्रा बाङ्गिएको थियो । भाँचिएको जस्तो देखिन्थ्यो । 

पोस्टमार्टमपछि शवलाई दाहसंस्कार गर्नुभन्दा पहिला सवारी धनी पक्षलाई प्रहरीले सम्पर्कमा ल्यायो । जो सम्पर्कमा आए उनी परिवारका सदस्य थिएनन् । कुनै तेस्रो व्यक्ति (कृष्णबहादुर थापा)लाई एजेन्टको रूपमा पठाइएको थियो । मदिराको नशामा उच्च गतिमा अनियन्त्रित हिसाबले गलत साइडबाट गाडी चलाएर लीलालाई ठक्कर दिने व्यक्ति थिए, पृथ्वी मल्ल । उनको परिवारले थापालाई ज्यानको मूल्य सम्झौता गर्न पठाएको थियो । 

देवकोटा परिवार क्षतिपूर्ति र कानुनी कारबाहीबिना लीलाको शव कुनै पनि हालतमा उठाउने पक्षमा थिएन । पछि सम्झौता भएर दाहसंस्कारको प्रक्रिया अघि बढ्यो । लीला र रामकुमारका दुई छोरी र एक छोरा छन् । जेठी छोरी सविना(२३) घटना भएकै साल साउनमा जापान गएकी थिइन् । अहिले पनि उतै छिन् । कान्छी छोरी रविना (२०) र छोरा रविन अहिले यहीँ पढ्दै छन् । आमाको मृत्युपछि घरायसी वातावरण बिग्रिएर छोराछोरीको पढाइलगायत अन्य पक्ष बिग्रिँदै गएको छ । श्रीमती गुमाएको पीडाले रामकुमारमा पिउने बानी बढेको छ । 

लीलाको संघर्षका साक्षी हुन्, उनका देवर यादव । ‘बच्चाहरू हुर्किएर उनीहरूको कमाइ खाने बेलामा उहाँले ज्यान गुमाउनुपर्‍यो,’ उनले भने, ‘दाइ र छोराछोरीको अवस्था देख्दा छाती चिरिएर आउँछ ।’ देवकोटा परिवार २०६४ सालमा गोरखाबाट काठमाडौँ आएको थियो । त्यो बेलादेखि नै उनीहरू गार्मेन्ट फ्याक्ट्रीमा काम गर्थे । 

घटनापछि भने सबै कुरा बदलियो । तीन सन्तानले आमा गुमाए भने देवकोटा परिवारले न्याय गुमाउने खतरा बढ्न थाल्यो । पीडितलाई झन् पीडा दिन पैसा, पावर र पहुँचको खेल सुरु हुन थाल्यो । कोभिडको जोखिम देखाउँदै सर्वोच्च अदालतले पृथ्वीलाई पाँच लाख धरौटीमा थुनामुक्त गर्‍यो । २०७७ असार ३१ मा न्यायाधीशद्वय सपना प्रधान मल्ल र मनोजकुमार शर्माको इजलासले उनलाई थुनामुक्त गर्न आदेश दिएको थियो ।

त्यसपछि उनलाई जिल्ला सरकारी वकिलको कार्यालय काठमाडौँले १० वर्ष सजायको माग गर्दै अभियोगपत्र दर्ता भएको थियो । तर, केही दिनअघि मात्रै काठमाडौँ जिल्ला अदालतले दुई वर्ष अगाडिको सो घटनाको फैसला सुनाउँदै पृथ्वीलाई जम्मा एक हजार जरिवाना र ६ महिना कैद सजाय सुनायो ।

न्यायाधीश सूर्यप्रसाद अधिकारीको एकल इजलासले सो फैसला सुनाएको हो । ६ महिना कैद सजाय सुनाए पनि कारागारको रेकर्डमा मल्ल सात महिना कारागार बसिसकेको देखाइएको छ । तर, सो अवधिमा उनी अधिकांश समय ‘उपचारका लागि’ अस्पताल बसेका थिए । अदालतको फैसलाअनुसार अब उनले एक हजार रुपैयाँ जरिवाना तिरे पुग्छ । 

काठमाडौँ जिल्ला सरकारी वकिल प्रमुख गंगाप्रसाद पौडेलले उक्त फैसला चित्तबुझ्दो नभएकाले मुद्दा पुनरावेदनमा जाने बताए । ‘फैसलाको पूर्णपाठ आएको छैन,’ उनले भने, ‘कति समय लाग्छ भन्‍न सक्ने अवस्था छैन । पूर्णपाठ आएपछि पुनरावेदन जानेछौँ ।’

यो फैसलाबाट देवकोटा परिवार अलिकति पनि सन्तुष्ट छैन । ‘यो देख्ने र सुन्‍नेलाई पनि लाज लाग्ने खालको फैसला हो,’ यादव भन्छन्, ‘पकेटमारलाई पनि यस्तो खालको कारबाही हुँदैन । कसैको जीवनको मूल्य एक हजार तोकेर न्यायालयले दिन खोजेको सन्देश के हो ?’

यो फैसलाले सरासर अपराधलाई सामाजिकीकरण गरेको यादव बताउँछन् । ‘पैसा र तागतको भरमा अदालतमा पेस गरेको नक्कली इन्टरनेसनल ड्राइभिङ लाइसेन्सलाई आधार मानेर यस्तो फैसला गर्न मिल्छ ?’ उनको प्रश्न छ, ‘मान्छेको ज्यान केही होइन, पैसा भयो भने जसलाई जहाँ पनि मार्न पाइन्छ, भन्‍ने सन्देश यो फैसलाले दिएको छ ।’

यो फैसलामाथि उनीहरूलाई शंका छ । ‘यो फैसलाले सरासर हामीमाथि अन्याय गरेको छ,’ यादवले भने, ‘न्यायको प्रचलित मान्यता र तथ्यभन्दा बाहिर बसेर फैसला भएको छ ।’ फैसलामाथि उनीहरूलाई शंका हुनुको पछाडि थुप्रै कारण छन् । फैसला हुनुभन्दा अगाडि पीडित पक्षलाई न फोन गरिएको छ, न बयान लिन नै बोलाइएको छ । यादवका अनुसार बयानका लागि चिठी काटिएको देखिएको छ । तर, देवकोटा परिवारलाई यसबारे खुटखबर छैन । 

लीलाका श्रीमान्लाई दुई दिनपछि बल्ल फैसलाबारे जानकारी भयो । ‘भाउजूको फैसला भएछ थाहा भयो भनेर दुई दिनपछि सोध्दा दाइलाई थाहा नै रहेनछ,’ यादवले भने, ‘हामीले फैसलाको पूर्ण पाठ पाइसकेका छैनौँ । सरकारी वकिलको कार्यालयले मिडियामा पुनरावेदन जान्छौँ भनेको सुनेका छौँ । हामी पनि यो विषयमा छानबिन गर्न न्यायपरिषद्मा उजुरी दिन जाने तयारी गरिरहेका छौँ ।’

रामकुमार अहिले पनि बिहानदेखि बेलुकासम्म गार्मेन्टमै खटिन्छन् । घर सम्हाल्ने जिम्मा कान्छी छोरी रविनाको थाप्लोमा आएको छ । उनीहरू खुलेर आफ्ना कुरा राख्न पनि सक्दैनन् । उनीहरूका लागि अहिले हर्ताकर्ता भनेका यादव नै हुन् । जसले निरन्तर बोल्दा–बोल्दा केस यहाँसम्म आइपुगेको छ । ‘यत्तिको हारगुहार गर्दागर्दै त यस्तो खालको फैसला आउँछ भने म नभएको भए मेरा दाजु र भतिजाभतिजीको कुरा बाहिर पनि नआउने रहेछ ।’

यादवको नजरमा लीलाको दुर्घटना होइन, हत्या भएको हो । ‘दुर्घटना हुनलाई सहिसलामत हालतमा सवारी चलाएको हुनुपर्छ,’ उनले भने, ‘सवारी चालकको कागजपत्र हुनुपर्छ । बिनालाइसेन्स रक्सी सेवन गरेर आफ्नो दिशामा हिँडिरहेको मानिसलाई विपरीत दिशामा गएर ठक्कर दिनु दुर्घटना होइन, हत्या हो ।’

अहिले देवकोटा परिवारलाई सबैले एउटै प्रश्न उठाइरहेका छन् । त्यो प्रश्न उनीहरूले लिएको क्षतिपूर्ति रकमसँग सम्बन्धित छ । यादवलाई क्षतिपूर्ति रकमको अंक लुकाउनु छैन । उनी निर्धक्कसाथ आफूहरूले ५५ लाख रुपैयाँ सवारी धनीबाट क्षतिपूर्तिका रूपमा लिएको स्विकार्छन् । त्यो पैसा अहिले रामकुमार र रविनाको संयुक्त खातामा राखिएको छ । एक रुपैयाँ पनि खर्च गरिएको छैन । 

‘धेरैले त्यत्रो रकम क्षतिपूर्तिमा किन लिएको भनेर प्रश्न उठाइरहेका छन्,’ यादव भन्छन्, ‘पैसा लिएर मेलमिलाप गरेको भन्‍ने आरोप पनि आइरहेका छन् ।’ यसमा उनी प्रश्न गर्नेहरूलाई नै प्रतिप्रश्न गर्छन्–तपाइँहरू आफैँ भन्‍नुस् मान्छेको ज्यानको मूल्य कति हुन्छ ?

लीला नै घरको मुख्य आय स्रोत भएकाले बच्चाहरूको भविष्यका लागि उक्त रकम लिएको यादवले बताउँछन् । ‘क्षतिपूर्ति पाएकै कारण न्याय नपाउने भन्‍ने हुँदैन, न्याय पाएकै कारणले क्षतिपूर्ति नपाउने भन्‍ने पनि हुँदैन,’ उनी भन्छन्, ‘न्याय नपाएर बच्चाहरूले अपराधी फेरि गाडी चलाएर हिँडेको देख्न पनि नपरोस् र क्षतिपूर्ति नपाएर भोलि उनीहरू कचौरा लिएर सडकमा हिँड्ने अवस्था पनि नआओस् । दुवै पक्षलाई ध्यानमा राखेर लड्नु नै बाँचेकाहरूको कर्तव्य हो । यसमा एउटा परिवार मात्र होइन, सिंगो समाज लड्नुपर्छ ।’

क्षतिपूर्तिमा उनीहरूको दाबी छैन । उनीहरूको असन्तुष्टि न्याय प्रक्रियामा हो । ‘अदालत भनेको चारखालको माल अड्डा होइन,’ यादव भन्छन्, ‘दुवै पक्षलाई कति पैसा लियौँ–दियौँ भनेर सोधपुछ गरेको आधारमा लालपुर्जा बनाए जस्तो न्यायको फैसला हुनु हुँदैन । घटना के भएको हो र तथ्यहरूले के देखाउँछ भन्‍ने त्यसको आधारमा फैसला हुनुपर्छ ।’

न्याय पाउने कुरामा आफूहरूले लिएको क्षतिपूर्तिले कहीँकतै बाधा नगर्नेमा यादव ढुक्क छन् । ‘हामीले क्षतिपूर्ति पायौँ अब न्याय चाहिँदैन भनेर कतै हस्ताक्षर गरेका छैनौँ,’ उनी भन्छन्, ‘क्षतिपूर्तिको पैसालाई न्यायसँग लगेर जोड्न मिल्दैन । मिल्छ भने संविधानको कुन धाराले मिल्छ भन्छ हामीलाई देखाएर हाम्रो चित्त बुझाउनुपर्‍यो ।’

क्षतिपूर्ति र न्याय दुवै एकै साथ समानान्तर ढंगले अगाडि बढ्नुपर्ने देवकोटा परिवारको माग छ । ‘यो विषयमा एकले अर्कोको मोलाहिजा गर्न सक्दैन,’ यादव भन्छन्, ‘क्षतिपूर्तिका कारण न्याय र न्यायका कारण क्षतिपूर्तिको कुरामा असर पर्नु हुँदैन । यी दुवैका रेखा फरक छन् तर, दुवै समानान्तर हिसाबले अघि बढ्नुपर्छ ।’

तर, धनले धानिरहेको व्यवस्थामा न्याय पाउने देवकोटा परिवारको आशा कमजोर बन्दै गइरहेको छ । ‘जोसँग जति पैसा छ, उसले त्यसैको आधारमा सामाजिक सुरक्षा पाउने रहेछ,’ यादवले भने, ‘बितेको एक महिनाभित्र भएका फैसला मात्रै पल्टाएर हेर्ने हो भने पीडितले न्याय पाएको हामी कतै देख्दैनौँ ।’

न्यायालयलाई यादवको प्रश्न छ– पीडितले न्यूनतम न्याय पाएँ भनेर अनुभूत नहुने यो फैसला कस्तो फैसला ? ‘हामीले फाँसी देऊ भनेका छैनौँ, उसले जसरी हान्यो त्यसरी नै हामी पनि मार्छौं भनेका छैनौँ,’ उनी भन्छन्, ‘अपराधी १० वर्ष जेल जाँदा हामीले गुमाएको मान्छे फिर्ता पाउँदैनौँ । तर, पीडित परिवारलाई हत्याराले सजाय भोगिरहेको छ भन्‍ने अनुभूति त गर्न पाउनुपर्‍यो नि । त्यो पीडित परिवारको हक हो कि होइन ?’

बाँकी पढ्नुहोस्

सफाइकर्मीहरू किन छोड्दैछन् कोभिड अस्पताल ?

 जोखिम उस्तै, फ्रन्टलाइनर सफाइकर्मीलाई सेवा-सुविधा-प्रोत्साहन छैन

सृजना खड्का |

बैशाख १९, २०७८ ९:३२ बजे

149Shares

काठमाडौँ : गत असोजमा ललितपुर, बुङ्मतीकी सुनिता पोडेलाई कोभिड संक्रमणले भेट्यो । त्यसबेला उनी शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालमा सफाइकर्मीको काम गर्थिन् । 

पीपीईमा बाफिँदै बिरामी सुतेका ओछ्यानका तन्‍ना फेर्थिन् । अस्पतालका भुइँ र संक्रमितले प्रयोग गरेका चर्पी घोट्थिन् । उनका श्रीमान् भाइलाल सुगर र प्रेसरका बिरामी थिए । यसका बाबजुद उनी सोही अस्पतालको इमर्जेन्सी वार्डमा काम गर्थे ।

---

पसिना चुहाउँदै दिनभरि बिरामीलाई जनरल वार्डदेखि इमर्जेन्सी, इमर्जेन्सीदेखि जनरल वार्ड गराइरहन्थे । तर, बिरामीको सेवा गर्दागर्दै उनी एक दिन आफैँ संक्रमित भए । त्यसपछि भने यो जोडीले निधो गर्‍यो- अस्पतालबाट बिदा लिने । 

उनीहरूलाई ज्यानभन्दा प्यारो काम भएन । सुनिता अस्पतालमा २० वर्ष काम गरेर रिटायर्ड भइसकेकी थिइन् । तर, पनि उनको जागिरे मनले घर बस्न मानेन । करारमै भए पनि उनले जागिर खान थालेको चार वर्ष भएको थियो ।

करारकै जागिर सही उनले यो महामारीमा कोभिडका बिरामी नजिक जाने आँट गरिन् । उनीहरूको सेवा गरिन्, शौच फ्याँकिन् । त्यसको बदला अस्पतालबाट उनी ११ हजार तलब बुझ्थिन् । 

डाक्टर एकपटक राउन्डमा आउँदा उनले बिरामीको वरिपरि १० पटक राउन्ड मार्नुपथ्र्यो । डर र त्रासले उत्तिकै भाउन्न बनाउँथ्यो । श्रीमान् श्रीमती दुवैलाई कोभिड भएपछि त झन् उनीहरूको सातोपुत्लो उड्यो ।त्यसमाथि, बाहिरफेर मानिसहरूले सुनाउन थाले, ‘अब त झन् नयाँ-नयाँ जातको कोरोना आउँछ रे ।’ 

डाक्टरभन्दा बढी आफू जोखिममा भएको महसुस सुनिता र भाइलालले गर्न थाले । उसो त सेवा-सुविधा पनि आफूले खोजे जस्तो थिएन । उनीहरूका धेरै सफाइकर्मीलाई पनि कोभिड भयो । ‘डाक्टर आउँथे बिरामीलाई के छ भनेर जान्थे,’ उनी भन्छिन्, ‘हामी भने जति बेलै उनीहरू नजिकै हुनुपथ्र्यो । पीपीईले शरीर बाँध्थ्यो, मास्कले श्वास । तर, हामीले काम गर्न छाडेनौँ ।’

पीपीई लगाएर काम गर्न निकै अप्ठ्यारो महसुस भएको उनीहरूले सुनाए ‘डाक्टरजस्तो पीपीई लगाएर राउन्डमा आउने जस्तो काम हाम्रो हुँदैन,’ भाइलाल भन्छन्, ‘हामीले डाक्टरको जस्तो दिमागको काम गर्ने होइन । हातखुट्टाले काम गर्नुपर्छ । त्यही हातखुट्टा पनि पीपीईले बाँधेपछि काम गर्न निकै सकस हुन्थ्यो ।’ 

भाइरल असिनपसिन हुँदै इमर्जेन्सीमा आएका बिरामीलाई एक्सरे गर्न कुदाउँथे । अस्पतालमा इमर्जेन्सी वार्ड एउटा भवनमा थियो, एक्सरे गर्ने कोठा अर्कैमा । श्रीमान्श्रीमती एउटै पेसामा भएकाले जागिर छाडे के खाने चिन्ता उनीहरूमा थियो ।

तर, आफैँलाई कोभिड भएर अस्पताल भर्ना हुनुपरेपछि गत माघमा उनले जागिरबाट राजीनामा दिए । केही दिनअघि उनले भारतमा संक्रमितको लास जलाइरहेको फोेटो फेसबुकमा हेरे । त्यो हेरेदेखि झन् उनी र सुनितामा पुन काममा फर्किने आँट छैन । 

दुवैको साझा तर्क छ, ‘अब बरु एक छाक दाल पिएर बस्छौँ, तर फेरि काममा फर्किदैनौँ ।’

सुनिता र भाइलाललाई आफूहरूले जागिर गुमाएको जस्तो लाग्दैन, अस्पतालले चाहिँ आफूलाई गुमाएको ठान्छन् उनीहरू । कामको लोड ज्यादा, सेवासुविधा कम हुँदा आफूजस्ता धेरै सेवाकर्मीलाई अस्पतालले गुमाएको उनीहरू बताउँछन् । 

टेकु अस्पतालको ग्यास्ट्रो आइसोलेसनकी इन्चार्ज नर्स कमला पौडेल पनि यो कुरा स्वीकार्छिन् । ‘पछिल्लो समय जागिर छाड्ने सफाइकर्मीहरूको संख्या बढेको छ,’ उनी भन्छिन्, ‘ज्यानको जोखिम भयो भनेर जागिर छाड्नेहरू छन् । उनीहरूलाई हामीले जति कोसिस गर्दा पनि सम्झाउन सकिरहेका छैनौँ ।’

वीर अस्पतालमा जेनरल फिजिसियन डा. सम्राट श्रेष्ठ बिरामीको चाप बढ्दो भएको बेला सफाइकर्मीले भटाभट जागिर छाड्नुलाई राम्रो संकेत मान्दैनन् ।

‘ यस्तो बेला सफाइकर्मी र स्वाथ्यकर्मीबीचको सम्बन्ध नङ र मासु जस्तो हुन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘हाम्रो बौद्धिक भूमिका हुन्छ भने उनीहरूको शारीरिक । तर, उनीहरू भएनन् भने त हाम्रो कामै रोकिन्छ ।’

डा. श्रेष्ठलाई एकैछिन पीपीई लगाउन हम्मेहम्मे पर्छ । यो गर्मीमा सफाइकर्मीले लामो समय पीपीई लगाएको देखेर उनी आफैँलाई उकुसमुकुस हुन्छ ।

‘हामी बिरामीसँग छोटो समय मात्रै एक्सपोज हुन्छौँ, उनीहरू त लामो समय एक्सपोज हुनुपर्ने हुन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘उनीहरूलाई पनि राम्रो सेवा-सुविधा हुनुपर्छ । भत्ता नपाएर सडकमा आउने अवस्था हुनुहुँदैन ।’

ग्रान्डी इन्टरनेसनल हस्पितलकी ल्याब टेक्निसियन बिना गुरुङ गुरुङलाई सफाइकर्मीबिना ल्याबको काम अधुरो हुन्छ भन्ने लाग्छ ।

‘ल्याब सफा गर्न, प्रयोग गरिसकेका स्याम्पल फ्याँक्न उनीहरू नभई हुन्न,’ उनी भन्छिन्, ‘ल्याबमा सफा गरेको गर्‍यै गर्नुपर्छ । त्यसैले सफाइकर्मीलाई पनि स्वास्थ्यकर्मी जस्तै प्राथमितामा राख्नु जरुरी छ ।’

सरुवा रोग विशेषज्ञ डा. शेरबहादुर पुन सफाइकर्मीलाई बेवास्ता गरिएका हिरो भन्छन् । उनलाई औषधि लेखेर दिँदैमा डाक्टर ठूलो र सरसफाइ गर्दैमा सफाइकर्मी सानो हो भन्ने लाग्दैन । अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मी जति महत्वपूर्ण हुन्छन्, सफाइकर्मी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छन् भन्ने डा. पुनलाई लाग्छ ।

‘संक्रमण फैलिने डर हामीभन्दा धेरै उनीहरूलाई हुन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘कोभिड अस्पतालमा सरसफाइ भएन भने संक्रमण फैलिने डर झनै धेरै हुन्छ । त्यसैले उनीहरूलाई यो बेला बेवास्ता होइन, काममा फर्किने हौसला दिनुपर्छ ।’

अस्पतालबाट मात्र नभएर राज्य र मिडियाबाटै सफाइकर्मी उपेक्षित भएको उनी बताउँछन् । ‘डाक्टर, नर्स, बिरामी सबैको सबैभन्दा धेरै गाली उनीहरू नै खान्छन्,’ डा. पुन भन्छन्, ‘अस्पताल, सरकार र मिडियाबाट बेवास्तामा पनि उनीहरू नै पर्छन् ।’ 

स्वास्थ्यकर्मीले मेडल पाउँदा सफाइकर्मीले टुलुटुलु हेरेर बस्नुपरेको उनलाई कत्ति पनि चित्त बुझेको छैन । ‘हिरो डाक्टर र नर्समात्रै होइनन्, उनीहरू पनि हुन्,’ उनी भन्छन्, ‘दिनमा एकपटक राउन्ड हान्ने डाक्टरले मेडल पायौँ । तर, वर्षौंदेखि अस्पतालको सफाइ गर्दै आएका उनीहरूले न कुनै मेडल पाए, न कुनै हौसला ।’

बाँकी पढ्नुहोस्

कृषिमा बीएस्सीपछि ग्रेस‘फूल’ लाइफ : एक्जिट हैन, एक्टिभ

सृजना खड्का |

कात्तिक १५, २०७८ १५:४९ बजे

103Shares

काठमाडौँ -  एग्रिकल्चरमा बीएस्सी गरेकी उनले त्यतिबेला नै आफ्नो ठाउँमा कृषिको सम्भावना देखेकी थिइन् । त्यसैले त कलेज पढ्दा रुपा आफ्ना शिक्षकहरूलाई सुनाइरहन्थिन्– हाम्रो घरतिर फूल खेती हुन्छ नि ! 

हिमालयन कलेज अफ एग्रिकल्चरल साइन्सेज एन्ड टेक्नोलोजी (हिकास्ट) मा बीएस्सी एग्रिकल्चर गरेकी उनले त्यतिबेला नै आफ्नो ठाउँमा कृषिको सम्भावना देखेकी थिइन् । त्यसैले त फ्लोरिकल्चरलाई उनले मुख्य विषय बनाएर पढिन् । प्लस टु साइन्स पढेपछि नै उनलाई लागेको थियो– नेपाल त कृषिप्रधान देश, किन यही क्षेत्रमा काम गरेर नहेर्ने ? 

भक्तपुर, गुण्डुकी रुपा बस्नेत (२७)को घरमा फूल खेती गर्न थालेको २० वर्ष भयो । सानैदेखि उनी बारीमा जाने, फूल टिप्ने र माला उन्ने काम गर्थिन् । त्यतिबेला सामान्य घरखर्च चलाउन उनको परिवार यो काम गर्थ्यो । अहिले भने रुपाको नेतृत्वमा उनको परिवारले व्यावसायिक फूल खेती गर्न थालेको पाँच वर्ष भइसक्यो ।

‘हामी सानो हुँदादेखि नै हाम्रो दैनिकी यस्तै थियो,’ रुपाले सम्झिइन्, ‘त्यो बेला पनि हामी झिसमिसेमै फूल टिप्न बारीमा आइपुग्थ्यौँ । पहिला सामान्य जीविका चलाउन गरिन्थ्यो । अहिले जीवन नै यसैमा समर्पित गरेका छौँ ।’ 

रुपाको यो यात्रामा बलियो साथ बनेर उभिएकी छिन्, उनकी माइली दिदी रञ्जना (३१) । रञ्जना र रुपाले दिदीबहिनीको नाम मिलाएर आर. बी. अर्गानिक फार्म दर्ता गरेका छन् । फार्मको प्राविधिक पाटो रुपाले हेर्छिन् । फिल्डमा खटिएर काम गर्न रञ्जनालाई मज्जा लाग्छ । रञ्जना र रुपाको मेहनतले ढकमक्क फुलेका फूलले यतिबेला तिहारलाई स्वागत गरिरहेको छ । 

यो यात्रा यसै तय भएको होइन । ब्याचलर्स सकेर आफ्नै ठाउँमा व्यावसायिक फूल खेती गर्न खोज्दा रुपालाई धेरैले पत्याएनन् । आठ–दश लाख रुपैयाँ लगानी गर्न आफन्तदेखि बैंकसम्मलाई गुहारिन् । ‘बैंकबाट ऋण लिएको थिएँ’ उनले भनिन्, ‘सुरुमा प्रोसेस गर्दा निकै आत्तिएको थिएँ । तिर्न नसकिने हो कि भनेर निकै डर लागेको थियो ।’

गुण्डुमा उनीजस्तो कृषि पढेर यही क्षेत्रमा काम गर्ने कोही थिएनन् र छैनन् पनि । धेरैले धेरै थरी कुरा सुनाउँथे, तर उनले कहिल्यै सुनिनन् । आफ्नै थोरै जमिनमा काम गर्ने उनले साढे चार रोपनी जग्गा भाडामा लिएर काम थालेकी थिइन् । त्यति धेरै जग्गामा दैनिकजसो कुटो, कोदालो र माटोसँग खेल्न असाध्यै गाह्रो भएको थियो । बिस्तारै बानी पर्दै गयो ।

‘सुरुमा चुनौती आउँछ तर, आफूभित्र आत्मविश्वास हुनुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘समाजको मान्छेले के भन्ला, साथीभाइले के भन्लान्, परिवारले के भन्ला भन्‍नेतिर सोचियो भने केही गर्न सकिँदैन ।’

आजभोलि रुपाको दिनचर्या बिहान पाँच बजेबाट सुरु हुन्छ । उज्यालो हुन नपाउँदै उनको परिवार बारीमा आइसक्छ । चर्को घाम लाग्नुभन्दा पहिले नै उनीहरूले मखमली फूल टिपिसक्छन् । दिउँसो माला उन्छन् । साँझपख घाम डुब्दै गएपछि उनीहरू फेरि बारीमै फर्किन्छन् ।

‘अहिले सिजन भएकाले दिनको १७ घण्टा जस्तो खटिन्छौँ,’ उनले भनिन्, ‘बिहान ५ बजेदेखि राति १० बजेसम्म हामी फूलकै काम गरिरहेका हुन्छौँ ।’ जति नै दुःख भए पनि फूलबारीमा आएपछि सारा पीडा भुल्छिन् रुपा । फूलबारीमा ढकमक्क फुलेका फूल र तिनले दिने सुगन्धमा उनका दुःख पनि भुलिदिन्छन् । ‘कहिलेकाहीँ त मैले फुलाएका सबै फूलले मलाई चिन्छन् जस्तो लाग्छ,’ उनले सुनाइन् । 

कहिलेकाहीँ बारीमा खटेअनुसारको उपलब्धि हुँदैन । मौसमदेखि मार्केटसम्मको अवस्था उनीहरूको वशमा हुँदैन । ‘फूल खेती सिजनल हुने भएकाले तरकारी बालीजस्तो वर्षैभरि बिक्छ भन्‍ने पनि हुँदैन,’ उनले भनिन् । अघिल्लो वर्ष कोभिडले गर्दा उनीहरूलाई अप्ठ्यारो परेको थियो । कति फूल बारीमै ओइलाए । कति फूल टिपेर पनि फ्याँक्नुपर्‍यो ।

जोखिम भए पनि उनीहरू हरेस भने खाएनन् । जोखिम नमोली सफलता पाइँदैन भन्‍ने सोच रुपाको छ । ‘सुरुवाती वर्षमा निकै गाह्रो भएको थियो,’ उनले सुनाइन्, ‘यो वर्ष त मागअनुसारको आपूर्ति गर्नै मुस्किल परिरहेको छ । मखमली १० हजार जति बेचिन्छ होला सोचेका थियौँ । केही दिन पहिले हिसाब गर्दा १५ हजार बेचिसकेछाैँ ।’

यो वर्षदेखि उनीहरूले फूलाएका फूल विदेश पनि जान थालेको छ । विशेषगरी उनीहरूले उत्पादन गरेको फूल तिहारका लागि अस्ट्रेलिया, अमेरिका र जापानसम्म पुग्छ । ‘पहिला त फूल उत्पादन गर्ने आइडिया मात्रै थियो,’ उनले सुनाइन्, ‘त्यसलाई कसरी मार्केटिङ गर्नुपर्छ भन्‍ने नै थाहा थिएन । पछि बिस्तारै सिक्दै गएँ, मान्छेहरू चिन्दै गएँ । अहिले हाम्रो कामले हामीलाई मान्छेहरूले चिन्न थालेका छन् ।’

पढेर र नपढी खेती गर्नुमा उनले धेरै भिन्नता पाएकी छिन् । ‘नपढी गर्दा बिरुवामा के रोग लाग्यो ?, त्यसको कसरी समाधान गर्ने ? थाहा हुँदैन,’ उनले भनिन्, ‘मैले कृषि नै पढेकाले बिरुवामा केही भइहाल्यो भने आत्तिन्नँ । त्यसको समाधान कसरी गर्ने हामीलाई थाहा हुन्छ ।’

अहिले उनी कसैको बाली बिग्रियो भने आफू वरपरसम्म गएर हेरिदिन्छिन् । बिउ राखिदिन्छिन् । कतिले बेच्न सकेका छैनन् भने मार्केटिङ पनि गरिदिन्छिन् । उनले सुरु गर्दा व्यावसायिक रुपमा फूल खेती गर्नेहरू खासै थिएनन् । ‘टनेल बनाएरै फूल खेती गर्न मैले नै सुरु गरेको हुँ,’ उनले भनिन्, ‘अहिले मलाई नै हेरेर धेरै जनाले टनेल बनाएर व्यावसायिक फूल खेती गर्न थालेका छन् ।’

रुपाले सात रोपनी जग्गामा १२ ओटा टनेल बनाएकी छिन् । १ रोपनी जग्गाको वर्षको १५ हजार तिर्छिन् । कृषिमा नयाँ टेक्नोलोजीको प्रयोग गरेर काम गर्ने उनको इच्छा छ । अहिलेसम्म उनले कम लागत लाग्ने सामग्रीको प्रयोग गर्दै आइरहेकी छिन् । टनेल बनाउन बाँस प्रयोग गर्छिन् । ‘बाँसको टनेल बनाउँदा कुन बेला हावाहुरी आएर उडाउँछ थाहा हुँदैन,’ उनले सुनाइन्, ‘त्यसमा फलामको तुलनामा ५० प्रतिशत कम लागत लाग्छ । तर, बलियो हुँदैन । यस्ता कुरामा सरकारी स्तरबाट सहयोग मिले आफूजस्ता व्यवसायीलाई सजिलो हुन्थ्यो ।’ 

रुपालाई विदेश गएर आफ्नो जस्तो खेती प्रणाली हेर्न र सिक्न मन छ । तर, उनको मन भने विदेशमा बस्ने भने छैन । उनले सुनाइन्, ‘सिक्न जाने हो, ढुक्कैले उतै पलायन हुने सोच भने कहिल्यै आएन ।’ उनीहरू चैतको अन्तिममा फूलको बिउ राख्छन् । वैशाखमा रोप्छन् । भदौदेखि टिप्न सुरु हुन्छ । मखमलीलाई त्यहीबेलादेखि टिप्दै सुकाउँदै गर्छन् ।

बारीमा ट्रयाक्टर लगाउने, मल बोक्नेदेखि फूल टिप्ने र उन्नेसम्म धेरैलाई उनीहरूले रोजगारी दिएका छन् । उनीहरू आफैँ पनि कामदारसँगै खटिन्छन् । आजभोलि रुपाले कामदारको अभाव हुन थालेको महसुस गरेकी छिन् । ‘गुण्डु मखमलीका लागि खास क्षेत्र भएकाले सबैलाई आफ्नै फूल टिप्न भ्याइनभ्याई हुन्छ,’ उनले सुनाइन्, ‘कामदार नै पाउन मुस्किल हुन्छ । बारीभरि फूल हुँदा नि अर्डर पुर्‍याउन हम्मेहम्मे हुन्छ ।’

हजारौँका दाजुभाइ–दिदीबहिनीका लागि आफूहरू वर्षौंदेखि माला बनिरहे पनि उनीहरू आफूले फुलाएका फूल आफ्नै दाजु–भाइलाई लगाइदिन भने पाउँदैनन् । उनीहरू चार दिदीबहिनी छन् । दाइ–भाइ नहुँदा खल्लो जस्तो लागे पनि आफूहरूका फूल थुप्रै दाइ–भाइको गलामा पुगेको सम्झेर उनीहरूलाई उसै आनन्द लाग्छ । 

र, आजै प्रधानन्यायाधीश चोलेन्द्र शमशेर जबराले ‘ग्रेसफूल एक्जिट’ खोजेको खबर छ्यालब्याल छ । तर, रुपा–रञ्जना सिस्टर्सका लागि फूलले दिएको आफ्नो ग्रेसफूल लाइफ (सम्मानजनक जीवन) मा ‘एक्जिट’ भन्‍ने शब्द छैन । उनीहरू यो व्यवसायबाट ‘एक्जिट’ (बाहिरिने) हुनभन्दा झनै ‘एक्टिभ’ हुन चाहन्छन् ।

बाँकी पढ्नुहोस्